Paduarsana

Berbagi Tentang Semua Hal

Tag Archives: bali

Landasan Sastra Membangun Merajan


Tempat suci untuk memuliakan dan memuja arwah suci para leluhur terutama ibu bapak yang sudah tiada dan berada di alam baka(sunia loka) bagi masyarakat Hindu di Bali disebut merajan atau sanggah. Walaupun tidak ditemukan istilah merajan atau sanggah dalam pustaka, namun sudah dapat dipastikan  bahwa yang disebut parahyangan tempat menghormati serta memuliakan dan memuja arwah suci nenek moyang atau leluhur tidak lain adalah merajan atau sanggah. Landasan sastra dalam membangun sanggah atau merajan adalah:

Bhagawad-gita

Di dalam kitab bhagawad-gita disebutkan: samkara naraka yai’va kulaghana nam kulasya chapantati pitaro hy esham luptapindodakakryah.

Artinya: Keruntuhan moral ini membawa keluarga dan para pembunuhnya ke neraka, arwah moyang jatuh cedera semua sesajen, air dan nasi tiada baginya.

Penjelasan dari arti sloka diatas: bahwa jika keluarga sudah hancur, maka kewajiban keluarga terhadap tradisi dan agama tidak terurus lagi, seperti upacara sradha, dimana dilakukan upacara mengenang jasa-jasa nenek moyang di pitra loka(tempat arwah mereka segera sesudah meninggal sebelum mencapai surga)dengan mempersembahkan sesajen yang terdiri dari makanan, buah-buahan dll.

Lontar Purwa Bhumi Kemulan.

Di dalam lontar Purwa Bhumi Kemulan antara lain disebutkan: yan tan semangkana tan tutug pali-pali sang dewapitra manaken sira gawang tan molih ungguhan, tan hana pasenetanya.

Artinya: bilamana belum dilaksanakan demikian(belum dibuatkan tempat suci) belumlah selesai upacara yang dewapitra(leluhur) tidak mendapat suguhan dan tidak ada tempat tinggalnya. Lebih lanjut di dalam lontar ini dijelaskan : apan sang dewapitranya salawase tan hana jeneknya. Terjemahan: oleh karena sang dewapitra(leluhur) tidak ada tempat menetapnya, dapat dijelaskan bahwa upacara ngunggahang dewapitra(leluhur) adalah untuk menetapkan stana sementara dari dewapitra(leluhur) pada bangunan pemujaan sebagai simbolis, bahwa dewapitra telah mempunyai sthana tempat yang setara dengan dewa.

Lontar Nagarakrethagama

Disebutkan: ngka tang nusantarane Balya matemahan secara ring javabhumi, dharma mwang kramalawan kuwu tinapak adeh nyeki sampu tiningkah. Maksudnya: yang diterapkan di Bali persis mengikuti keadaan di Jawa terutama berkaitan dengan bentuk bangunan candi, pasraman dan pesanggrahan atau rumah. Yang disebut candi tidak lain adalah parahyangan untuk memuja leluhur.

Lontar Ciwagama.

Didalam lontar ciwagama diuraikan tentang ketentuan mendirikan pelinggih(bangunan suci) yang disebut ibu dan panti. yang dimaksud dengan pelinggih didalam lontar ini adalah tempat suci untuk memuliakan dan memuja arwah leluhur, di Bali ini disebut merajan/sanggah. Bagi masyarakat Hindu di Bali merajan tidak saja sebagai tempat memuja leluhur tapi juga sebagai tempat untuk memuliakan dan memuja Hyang Widhi dengan segala prabawaNya.

Penjor Galungan


Bali Post- GALUNGAN pastika idéntik pisan sareng sakatah sarana sané kekinkinang antuk umat hindu ring sajebag pulo Bali. Silih tunggil sarana sané patut wénten ri kala rahinan Galungan saha nyihnayang ring Bali krama sedek nglaksanayang rahinan Galungan lan Kuningan inggih punika kawéntenan Pénjor sané katancebang ring soang-soang pamesun umah inggih punika kapasang ring sisi tengen pamesun umah krama Hindu Bali tur lengkungannyané maarep ka margi satata makanten ngiasin sadoh margi sané kalintangin inggih punika ring Kota miwah ring désa pakraman pamekasnyané ring Bali.

Rahinan Galungan sajeroning awarsa rauhnyané ping kalih. Galungan sané jagi kalaksanayang mangkin puniki rauh nepet ring tanggal 29 Agustus. Soang-soang krama hindu sampun ngawit makinkin sarana sané pacang kabuatang. Boya krama kémanten, para dagangé taler sampun makanten mataki-taki nyayagayang dagangan sarana ring tokonnyané. Dagangan sané katah makantén katanjang wantah sarana pabuat lakaran Pénjor minakadi tiing lan janur.

Umat Hindu ring Bali ri kala pacang nyanggra tur nampek rahinan Galungan lan Kuningan pastika ibuk nginkinang saha makarya sakatah pabuat upacara. umpaminipun makarya Pénjor Galungan. Lumrahnyané kramané pinih riin nyayagayang sakatah sarana sané kabuatang saha daging Pénjor minakadi sarana utama Tiing dawa sané memuncuk melengkung, Ambu, pala bungkah (kaséla sarwa umbi-umbian), pala gantung (kelapa, ketimun, pisang, jagung, padi, miwah sarwa sasanganan, tebu, plawa (don-donan), busung, janur miwah sané lianan. Yéning ring désa lakaran makarya Pénjor kantun dangan antuk molihang santukan prasida ngalap ring tegalan, saihang ring kota krama méweh molihang santukan akedik kantun wénten tegalan, makasami mesti numbas. Sesampun sakatah sarana sané kanggén jangkep wau kramané makarya Pénjor.

Pénjor pinaka simbol utawi kabaos niasa sajeroning nyihnayang rasa bakti majeng Ida Sang Hyang Widhi Wasa. Manut Madé Mangku Budiarta, Pénjor kaanggen lambang utawi niasa.

“Masang pénjor ri kala wénten upacara matetujon nyinahang rasa bakti majeng Ida Sang Hyang Widhi Wasa sajeroning prabawannyané dados Hyang Giripati. Pénjor sané kabuat antuk tiing tegeh sané malengkung pinaka niasa gunung sané pinih tegeh pinaka genah sané pinih suci. Gunung niasa Lingga Cala pinaka genah Siwa Mahadéwa. Mawit saking Pénjor puniki, krama hindu ring Bali prasida nyinahang rasa bakti majalaran antuk ngaturang asil pamupon tegalan minakadi entik-entikan, pala bungkah, pala gantung, pala wija miwah sané lianan,” baosnyane.

Pénjor Galungan lumrahnyané kekaryanin olih krama arahina sadurung rahina Galungan inggih punika ri kala rahina Anggara wuku Dungulan utawi kaloktah pinaka rahina Penampahan Galungan. Ri kala punika kramané sajabaning ibuk maébat taler makarya Pénjor.

Pénjor sané wénten ring Bali sujatinné wénten kekalih soroh inggih punika Pénjor upacara miwah Pénjor hiasan. Pangawitnyané wantah wénten Pénjor upacara inggih punika Pénjor sané dagingnyané jangkep madaging sarwa asil pamupon tegalan sané kanggén punika soang-soang madué semerti, minakadi Tiing pinaka niasa Hyang Brahma. Plawa niasa Hyang Sangkara. Janur niasa Hyang Mahadéwa. Kelapa niasa Hyang Rudra. Pala bungkah lan pala gantung niasa Hyang Wisnu. Tebu niasa Hyang Sambu. Kobér (kain putih) niasa Hyang Iswara. Pénjor taler kanggén ri kala wénten upacara piodalan ring pura-pura, miwah ring merajan.

Nanging ninutin kakebat masa malih wénten Pénjor hias sané kanggén ri kala wénten acara-acara resmi, sakadi upacara penyambutan tamu negara, acara kulawarga minakadi penyambutan tamu kehormatan, seminar, pawiwahan, pésta kesenian, peresmian wangunan, penilaian désa miwah acara sané lianan. Pénjor hias lumrahnyané nuwekang widang keindahan mangda kekantenang asri olih para tamiu.

Pénjor upacara sané kanggehang sakral religius nénten jangkep yéning durung kadagingin sanggah sané kawastanin sanggah Ardha Candra. Sanggah punika kekaryanin malakar aji tiing sané sampun masebit raris maulat. Sanggah Ardha Candra wentuknyané wénten kekalih. Wénten sané ring duurné malengkung lan wénten sané mawentuk segi tiga. Wéntuk punika taler madué semerti inggih punika yéning sanggah sané duurnyané malengkung marupa bulan sabit pinaka niasa gunung. Yéning sanggah sané mawentuk segi tiga pinaka niasa Hyang Tri Sakti utawi Tri Wisésa, lambang Brahma, Wisnu, miwah Siwa. Sanggah punika taler kaias nganggén ambu sané masebit.

Tetujon i krama masang Pénjor wantah pinaka swadharma umat Hindu nyinahang rasa bakti majeng ring Ida Sang hyang Widi Wasa sajeroning prabawannyané pinaka Hyang Giripati sané sampun ngicénin kauripan. Pénjor taler pinaka simbol rasa sukman i manusa santukan sampun kaicén kerahayuan lan kasukertan ring jagaté puniki.

Upacara Ari-Ari di Perantauan


Sebagai umat Hindu yang hidup dirantauan masalah ari-ari saat istri melahirkan merupakan masalah rumit, mau dikubur di rumah kontrakan atau di kost-kostan, belum tentu mendapatkan ijin dari pemilik rumah kontrakan. Jika harus dilarung dilaut atau sungai boleh saja selama mengikuti prosesi yang benar tetapi sebagai orang tua kita tidak tega melakukannya disamping kita tidak dapat melakukan yadnya sesa atau mesaiban sehari-harinya.

Setelah bertanya kesana kemari akhirnya saya mendapatkan masukan dari sahabat-sahabat yaitu menanam ari-ari di sebuah pot bunga. Secara prinsip menanam ari-ari didalam pot dan tanah sama saja yang penting sarana upacaranya. Pot yang saya pilih adalah pot yang cukup besar tujuannya tentu agar ari-ari tersebut tidak menimbulkan bau busuk akibat kurangnya tanah didalam pot.
Proses upacara penanaman ari-ari sebagai berikut:

  1. Plasenta(ari-ari) dicuci dibersihkan, kemudian masukkan kedalam kendi/tempayan dimana didalam kendi atau tempayan tersebut juga diisi: kertas beruliskan A NA CA RA KA DA TA SA WA LA MA GA BA NGA PA JA YA NYA. Tulisan ini bisa dalam bentuk bahasa Bali, Bunga yang harum 5 macam, Duri 5 macam, Rempah-rempah, Misalkan: merica, ketumbar, bawang putih, dll. secukupnya.
  2. Tempayan dibungkus dengan kain putih,
  3. Kemudian di kuburkan di dalam pot yang telah berisi tanah.
  4. Berikan canang sari.

Doa/Mantram yang diucapkan saat mengubur ari-ari adalah: Om lbu Pertiwi rumaga bayu, rumaga amerta sanjiwani, angermertani sarwa tumuwuh si anu (kalau bayi sudah diberi nama sebutkan namanya) mangde dirgayusa nutugang tuwuh.

Artinya: Om Hyang Widhi Wasa dalam manifestasi sebagai pertiwi, penguasa segala kekuatan, penguasa kehidupan menghidupi segala yang lahir/ tumbuh, si anu (nama si bayi) semoga panjang umur.

Letakkan ari-ari yang telah dikubur didalam pot sebelah kanan pintu untuk anak laki-laki dan disebelah kiri untuk anak perempuan.