Paduarsana

Berbagi Tentang Semua Hal

Category Archives: Upacara

Upacara Sad Kertih


Umat Hindu Bali sajebag Bali katah madué kapatutan ring widang agama sané mesti kalaksanayang sajeroning kahuripan maagama, inggih punika upacara sané patut kalaksanayang ring soang-soang kulewarga miwah sajeroning makrama ring Désa pakraman. Upacara punika wénten sané kamargiang sawilang rahina, sawilang wuku, ngabulan, nganem bulan, ngawarsa, ngalimang warsa, ngadasa warsa, ngasatus warsa miwah wénten taler upacara sané pinih lami kalaksanayang ngasiu warsa apisan. Upacara punika samian kalaksanayang ninutin rerahinan sané kanggehang becik madasar saptawara, pancawara, wuku, odalan sané munggah sajeroning prasasti ring pura-pura miwah lontar.

Upacara sané kalaksanayang olih umat Hindu punika silih sinunggilnyané wénten upacara sané kawastanin upacara Sad Kertih. upacara Sad Kertih wantah upacara sané lumrah kalaksanayang ring Bali. Sad Kertih manut daging lontar mawit saking kruna sad miwah kruna kertih, kruna sad madué teges nenem miwah kruna kertih mateges suci, suksmannyané nenem kesucian sané mesti kamargiang olih krama ring jagaté sajeroning ngastitiang mangda jagaté miwah sadagingnyané tetep imbang.

Sad Kertih utawi nenem kasucian sané kabaos punika minakadi sané kapertama kabaos upacara Atma Kertih wantah utsaha saking jatmané nyuciang Sang Hyang Atma (jiwa). Salanturnyané upacara Samudra Kertih inggih punika upacara sané kamargiang sajeroning nyuciang segara, yéning ring jagat sekala pinaka pralambang yoni tetujonyané ngemit mangda kahanané prasida tetep lestari lan ajeg. Upacara Danu Kertih inggih punika utsaha saking i manusa nglestaring genah klebutan toya minakadi Klebutan, Tukad, Danu miwah sané siosan. Salanturnyané, upacara Wana Kertih wantah utsaha nglestariang kahanan alas (hutan) sané wénten ring sajebag jagaté.

Siosan punika wénten taler upacara sané mawasta Jagat Kertih suksmanyané wantah utsaha ngemit paiketan becik pantaraning parahyangan inggih punika paiketan i manusa sareng Ida Sang Hyang Widhi, pawongan utawi paiketan becik i manusa sareng manusa miwah palemahan inggih punika paiketan sané becik pantaraning i manusa sareng wewidangan. Raris upacara Yana Kertih inggih punika upacara sané matetujon nyuciang déwek mangda nénten ngamangguhin gegodan prasida kalaksanayang majalaran malukat.

Upacara-upacara punika kalaksanayang antuk upacara sané matios-tiosan, pamekas upacara sané katurang majeng jagaté nganggén sarana sané ageng, sakadi upacara Samudra Kertih, Danu Kertih miwah Wana Kertih wantah upacara-upacara sané mautama sané katurang majeng jagaté. Upacara wana kertih lumrahnyané kalaksanayang ring gunung majalaran mulang pakelem sakadi kalaksanayang ring pucak Gunung Agung miwah Gunung Batur. Punika taler Tawur Agung Labuh Gentuh,mendak toya, pakelem (Danu Kertih) lan Samudra Kertih kalaksanayang majalaran melasti miwah mapakelem sané kapulang ring tengahing Danu utawi Segara minakadi ring Danu Batur lan Danu Beratan, yéning ring Segara ring Bali lumrahnyané kalaksanayang ring Segara Rupek miwah genah sané lianan nganggén sarana wewalungan sané sampun kasuciang.

 

 

 

Upacara Otonan “Nelu Bulanin”


Otonan, Nelu Bulanin

OTONAN wantah silih tunggil upacara sané patut kalaksanayang ring Bali olih umat Hindu Bali sané mapaiketan sareng budaya, agama lan dresta. Otonan mawit saking kruna “pawetuan”, inggih punika pakéling rahina embas manut dresta agama Hindu ring Bali madasar Sapta wara, Panca wara, lan Wuku. Upacara puniki ninutin sistem kalénder wuku Bali, sané satata kalaksanayang sawilang 6 bulan utawi 210 rahina. Upacara otonan kasuksmain tur matetujon nebus sakancan laksana kaon sané sampun kalaksanayang mangda molihang kahuripan sané becikan ring kahuripan sané jagi rauh.

Ring Bali katah wénten bacakan upacara minakadi upacara Déwa yadnya, Manusa yadnya, Pitra yadnya, Rsi yadnya miwah Bhuta yadnya. Pamekas ring upacara manusa yadnya sampun kalaksanayang mawit saking raré kantun ring garban ibu i manusa sampun kaupacarain antuk upacara sané kawastanin upacara garba wedana (magedong-gedongan), raris sesampun embas kakawitin ngaturang upacara dapetan, upacara kepus puser, upacara nglepas awon sané kalaksanyaang sesampun anak alit matuwuh 12 rahina, salanturné kalaksanayang upacara tutugambuhan (abulan pitung dina) utawi sané ketah kasambat “upacara macolongan” puniki kalaksanayang sesampun anak alit matuwuh 42 rahina.

Salanturnyané sesampun bayi matuwuh tiga bulan utawi 105 rahina kalaksanayang upacara nyambutin utawi sané ketah kasambat ring sakatah wewidangan pinaka upacara tigang bulanan “nelu bulanin”, raris kalaksanayang upacara satu oton sesampun anak alit matuwuh 210 rahina utawi 6 bulan, Upacara tumbuh gigi ketah kasambat ngempugin, upacara maketus gigi, raris kalaksanayang upacara menék bajang (munggah deha/ truna), salanturné kalaksanayang upacara potong gigi (mapandes/ masangih) upacara puniki matetujon ngirangin Sad Ripu i manusa malarapan nyangih gigi 6 besik, salanturné upacara sané pinih untat wantah upacara pawiwahan ngiket anak lanang lan istri makurenan.

Upacara tigang bulanan “nelu bulanin” ring Bali patut kalaksanayang majeng soang-soang anak alit santukan upacara puniki pinih mabuat. Upacara tigang bulanan matetujon nginkinang anak alité mangda waspada majeng gegodan panca indria, siosan punika taler maka cihna ngaturang suksmaning manah majeng Ida Sang Hyang Widhi Wasa pamekas majeng nyama bajang lan kanda pat sané sampun ngempu raréné ngawit kantun ring garban ibu kantos embas, ri kala punika taler jalaran ngicén anak alité aran santukan sampun kanggehang pinaka manusa tur sampun kadadosang ngenjekin tanah.

Otonan, Nelu Bulanin

Dudonan upacara nelu bulanin lumrahné kapuput olih pinandita miwah jero mangku, miwah kalaksanayang ring jero soang-soang. Upacara puniki nganggén sarana banten miwah sakatah pralambang manut sané sering kakantenan lan kalaksanayang ri kala ida dané madué anak alit. Sajeroning upacara nelubulanin ring kramané salami puniki wénten bacakannyané inggih punika upacara alit sarananyané nganggén banten panglepasan, penyambutan, jejanganan, banten kumara miwah tataban. Kaping kalih wénten bacakan sané agengan masarana banten panglepasan, penyambutan, jejanganan, banten kumara, tataban, pula gémbal, banten panglukatan, banten turun tanah.

Manut agama lan dresta ring Bali, krama Bali sujatiné krama sané akéh madué ritual kaagamaan sané kakuubin ring upacara Manusa Yadnya lan Pitra Yadnya. Ritual agama punika kalaksanayang majeng krama Hindu mawit saking kantun ring sajeroning garba ngantos embas, munggah deha/truna, ngantos mawali ka tanah wayah. Suandra – Bali Post, Senin, 08 April 2012.

 

 

 

Landasan Filosifis Ngaben


ngaben, sumber foto: iwandaniels

Manusia terdiri dari dua unsur yaitu Jasmani dan Rohani. Menurut Agama Hindu manusia ituterdiri dari tiga lapis yaitu Raga Sarira, Suksma Sarira, dan Antahkarana Sarira. Raga Sarira adalah badan kasar. Badan yang dilahirkan karena nafsu (ragha) antara ibu dan bapak. Suksma Sarira adalah badan astral, atau badan halus yang terdiri dari alam pikiran, perasaan, keinginan, dan nafsu (Cinta, Manah, Indriya dan Ahamkara). Antahkarana Sarira adalah yang menyebabkan hidup atau Sanghyang Atma (Roh).Ragha sarira atau badan kasar manusia terdiri dari unsur panca mahabhuta yaitu prthiwi, apah, teja, bayu, dan akasa. Prthiwi adalah unsur tanah, yakni bagian-bagian badan yang padat, apah adalah Zat Cair, yakni bagian-bagian badan yang cair ; seperti darah, kelenjar, keringat, air susu dll. Teja adalah api yakni panas badan (suhu), emosi. Bayu adalah angin, yaitu nafas. Dan yang Akasa adalah ether, yakni unsur badan yang terhalus yang menjadikan rambut, kuku.

Proses terjadinya Ragha Sarira atau badan kasar adalah sebagai berikut : sari-sari Panca Maha Bhuta yang terdapat pada berbagai jenis makanan terdiri dari enam rasa yang disebut sad rasa yaitu Madhura (manis), Amla (asam), Tikta (pahit), Kothuka (pedas) , kyasa (sepet) dan lawana (asin). Sad rasa tersebut dimakan dan diminum oleh manusia, dimana didalam tubuh diproses disamping menjadi tenaga, ia menjadi kama. Kama bang (Ovum / sel telur) dan kama putih (sperma). Dalam pesanggamaan kedua kama ini bertemu dan bercampur melalui pengentalan menjadilah ia janin, badan bayi. Sisanya menjadi air nyom, darah lamas (kakere) dan ari-ari.Percampuran kedua kama ini dapat menjadi janin, bilamana atma masuk atau turun kedalamnya. Konon atma ini masuk kedalam unsur kama yang bercampur ini, ketika ibu dan bapak dalam keadaan lupa, dalam asyiknya menikmati rasa. Disamping Panca Maha Bhuta yang kemudian berubah menjadi janin ikut juga Panca Tan Matra, yakni benih halus dari Panca Maha Bhuta itu. Panca Tan Matra ini dalam janin bayi juga memproses dirinya menjadi Suksma Sarira, yakni Citta, Manah, Indriya dan Ahamkara. Citta terdiri dari tiga unsur yaitu disebut Tri Guna, yaitu Sattwam, Rajas, Tama. Ketiga unsur ini membentuk akhlak manusia. Manah adalah alam pikiran dan perasaan, indriya alam keinginan dan ahamkara adalah alam keakuan. Unsur-unsur tersebut disebut Suksma Sarira. Alam transparan ini dapat merekam dan menampung hasil-hasil yang dikerjakan oleh badan atas pengendali Citta tadi. Bekas-bekas ini nantinya merupakan muatan bagi si Atma (roh) yang akan pergi ke alam pitra.Ketika manusia itu meninggal Suksma Sarira dengan Atma akan pergi meninggalkan badan. Atma yang sudah begitu lama menyatu dengan Sarira, atas kungkungan Suksma Sarira, sulit sekali meninggalkan badan itu. Padahal badan sudah tidak dapat difungsikan, lantaran beberapa bagiannya sudah rusak. Hal ini merupakan penderitaan bagi Atma (roh).Untuk tidak terlalu lama atma terhalang perginya , perlu badan kasarnya di upacarakan untuk mempercepat proses kembalinya kepada sumbernya dialam yakni Panca Maha Bhuta. Demikian juga bagi sang atma perlu dibuatkan upacara untuk pergi ke alam pitra dan memutuskan keterikatannya dengan badan kasarnya. Proses inilah yang disebut Ngaben.

ngaben

Kalau upacara ngaben tidak dilaksanakan dalam kurun waktu yang cukup lama, badan kasarnya akan menjadi bibit penyakit, yang disebut Bhuta Cuwil, dan Atmanya akan mendaptkan Neraka, seperti dijelaskan :“Yan wwang mati mapendhem ring prathiwi salawasnya tan kinenan widhi-widhana, byakta matemahan rogha ning bhuana, haro haro gering mrana ring rat, etemahan gadgad”Artinya“kalau orang mati ditanam pada tanah, selamnya tidak diupacarakan diaben, sungguhnya akan menjadi penyakit bumi, kacau sakit mrana di dunia, menjadi gadgad (tubuhnya)….”(lontar Tatwa Loka Kertti, lampiran 5a).

Landasan pokok ngaben adalah lima kerangka agama Hindu yang disebut Panca Sradha atau lima keyakinan itu adalah :Ketuhanan / Brahman : Brahman merupakan asal terciptanya alam semesta beserta isinya, termasuk manusia. Beliau juga merupakan tujuan akhir kembalinya semua ciptaan itu. Dalam Kekawin Arjuna Wiwaha dirumuskan secara singkat dengan kalimat Sang Sangkan Paraning Dumadi artinya beliau sebagai asal dan kembalinya alam semesta beserta semua isinya. Berdasarkan atas keyakinan inilah, upacara tersebut dilakukan dengan tujuan untuk mengembalikan semua unsur yang menjadikan manusia ke asalnya. Sebagaimana juga tujuan dari Agama Hindu yaitu Moksartham Jagad Hita Ya Ca Iti Dharma yang berarti bahwa tujuan tertinggi agama Hindu adalah mencapai Moksa. Dimana Moksa dapat diartikan sebagai proses menyatunya Atma dengan Brahman atau dengan istilah Atman Brahman Aikyam, konsep Agama Hindu adalah untuk kembali menyatu dengan sang pencipta (Brahman / Tuhan), dimana Tuhan merupakan asal semua kehidupan.Atman (roh) : Keyakinan akan adanya Atma pada masing-masing badan manusia. Ia yang menghidupkan semua mahkluk termasuk manusia. Atma merupakan setetes kecil (atum) dari Brahman. Suatu sat setelah tiba waktunya, ia pun akan kembali kepada asalnya yang suci, atma perlu disucikan. Hal inilah yang memerlukan upacara.Karma : Manusia hidup tidak bisa lepas dari kerja. Kerja itu ada atas dorongan suksma sarira (Budi, Manah, Indria, dan Aharalagawa) setiap kerja akan berpahala. Kerja yang baik (Subha karma) berpahala baik pula. Kerja yang buruk (Asubha karma) akan berakibat keburukan pula. Pahala karma ini akan menjadi beban atma akan kembali keasalnya. Lebih-lebih buah karma yang buruk. Ia merupakan beban atma yang akan menghempaskan ke alam bawah (Neraka). Oleh karena itu manusia perlu berusaha untuk membebaskannya. Bagi para Yogi ia mampu membebaskan dosa-dosanya tanpa bantuan sarana dan prasarana orang lain. Tapi bagi manusia biasa, ia memerlukan pertolongan. Hal-hal inilah yang menyebabkan perlunya upacara Ngaben itu, yang salah satu aspeknya akan menebus dan menyucikan dosa-dosa itu.Samsara : artinya penderitaan. Atma lahir berulang-ulang ke dunia ini. Syukur kalau lahirnya menjadi manusia utama, atau setidak-tidaknya menjadi manusia. Adalah sangat menderita kalau lahir menjadi binatang. Oleh karena itu perlu dilaksanakan upacara ngaben, yang salah satu tujuannya adalah untuk melepaskan atma untuk dapat kembali ke asalnya. Hal ini disimbolkan dengan tirtha pangentas dan aksara-aksara kelepasan lainnya seperti rurub kajang, recedana, dan lain-lain.Moksa : artinya kebahagiaan abadi. Inilah yang menjadikan tumpuan harapan semua manusia. Dan inilah menjadi tujuan Agama Hindu. Demi tercapainya moksa itu, atma harus disucikan. Dosa-dosanya harus dibebaskan. Keterikatannya dengan duniawi harus diputus, kemudian terakhir Ia harus dipersatukan dengan sumbernya. Inilah menjadi konsep dasar upacara ngaben, memukur dan terakhir Ngalinggihang Dewa Hyang pada sanggah Kamulan atau Ibu Dengen. Hal ini mengandung arti Atma bersatu dengan sumbernya (Kamulan Kawitan) atau kata lain mencapai Moksa (kendatipun ini hanyalah usaha dan khayalan pretisantana).